Koos Jacob Norden

Koos Jacob Norden werd op 19 november 1935 in Zutphen geboren als zoon van Joël Norden en Sara Norden-Hanouwer. Hij was hun enige kind. Het gezin woonde aan de Warnsveldseweg 52. (Joods Monument)

Koosje, zoals hij werd genoemd, kwam veel bij zijn grootouders van moederskant, Jacob Hanouwer en Anna Hanouwer-Roos, die aan de Ruysdaelstraat 2 woonden. Daar kende hij ook Joke Withuis, die in dezelfde straat woonde. Zij herinnerde zich hem later als een jongetje dat graag bij haar thuis kwam. Wanneer hij daar iets lekkers had gekregen, liep hij volgens haar herinnering terug naar zijn grootouders en zei hij met een licht schuldgevoel: „Ik heb niets gegeten!” Zijn grootmoeder wist volgens deze herinnering natuurlijk wel beter. (stolpersteinezutphen.nl)

Koosje ging naar de Joodse school in Zutphen. Hij zat in de klas van Roosje Groen-Meijers, samen met onder anderen David Meijers en Bram Krukziener. De school was gevestigd aan de Halterstraat 22. Een klassenfoto uit het persoonlijke archief van juf Roosje is bewaard gebleven. David Meijers herkende zichzelf en Koosje op de foto. Daarmee is ook bekend hoe Koosje eruitzag. Volgens de beschikbare informatie is deze klassenfoto de enige bekende foto waarop Koosje voorkomt. (stolpersteinezutphen.nl)

In 1941 was Koos Jacob vijf jaar oud. Hij stond samen met zijn ouders ingeschreven aan de Warnsveldseweg 52. (Joods Monument)

De vervolging van het gezin eindigde in januari 1943. Een ooggetuige, Diny Karssenberg, vertelde later dat zij als elfjarig meisje op de Warnsveldseweg zag hoe een jongetje met zijn ouders bij een auto met militairen werd gestopt. Zij herinnerde zich dat het jongetje mogelijk een teddybeer tegen zich aan hield. Zij heeft later gedacht dat zij die dag Koosje met zijn ouders kan hebben zien wegvoeren. Het gaat hier nadrukkelijk om een herinnering en niet om een met documenten vastgestelde identificatie. (stolpersteinezutphen.nl)

Ook Ben Dijkman, die destijds met zijn ouders aan de Warnsveldseweg 42 woonde, zag de arrestatie. Hij keek toevallig vanuit de erker van zijn ouderlijk huis in de richting van de Warnsveldseweg en zag hoe het gezin Norden werd weggevoerd. Hij herinnerde zich Joël, Sara en Koosje in een auto. Tegenover hun woning was een slagerij; volgens zijn herinnering kreeg het gezin daar nog iets te eten toegestopt. Dijkman vertelde dit vele jaren later nog steeds met een helder beeld voor ogen. (stolpersteinezutphen.nl)

Joël, Sara en Koos Jacob werden naar kamp Westerbork gebracht. Op 18 januari 1943 werden zij vanuit Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd. Koos Jacob werd daar op 21 januari 1943 vermoord. Hij was zeven jaar oud. Zijn ouders werden op dezelfde dag in Auschwitz vermoord. (Joods Monument)

Er is geen afzonderlijke persoonsfoto van Koos Jacob bekend. De bekende afbeelding waarop hij voorkomt is de klassenfoto van de Joodse school met juf Roosje; Koosje is daarop als leerling afgebeeld. (stolpersteinezutphen.nl)

Bronnen

• Joodse bewoners in de Schilderswijk Zutphen – Een zoektocht naar verhalen, onderdeel Familie Norden – Warnsveldseweg 52, Corinne Abbas.
• De Zutphense Kehille in het bijzonder, voor de Joodse school en de klassenfoto.
• Gerdien Verschoor, Herinnering aan huizen, verhalen van mensen / Vooronderzoek Joods Vastgoed, 2023. Deze publicatie is als vaste aanvullende bron voor het project geraadpleegd.
• Koos Jacob Norden, Digitaal Joods Monument, persoonsgegevens, familiegegevens en adresgegevens. (Joods Monument)
• Warnsveldseweg 52, Digitaal Joods Monument, bewonersregistratie april 1941. (Joods Monument)
• Oorlogsbronnen, persoonsregistratie Koos Jacob Norden, voor de gegevens over geboorte en overlijden. (oorlogsbronnen.nl)
• Persoonsdossier Oorlogsgravenstichting, Nationaal Archief, via Open Archieven, dossier Koos Jacob Norden. (openarchieven.nl)
• Contact Zutphen, “Met elkaar de herinnering levend houden”, 2 mei 2022, voor de herinnering van Ben Dijkman aan het ophalen van het gezin Norden. (contactzutphen.nl)