Simon Weijl

  • Zutphen,
    -Vermoord in kamp-
    Auschwitz,
    Simon werd 24 jaar


 

Familie


 

Verwant: Bettie Weijl


 

Verhaal


 

Simon Weijl werd op 25 juli 1918 in Zutphen geboren. Hij was een zoon van Michael Simon Weijl en Helena Schaap. Hij had een jongere zus, Bettie. Het gezin woonde in Zutphen, waar zijn ouders een winkelbedrijf hadden. Simon volgde onderwijs aan het gymnasium in Zutphen en studeerde later rechten in Amsterdam.

In de zomer van 1942 probeerde Simon Nederland te ontvluchten. Volgens de latere verklaring van zijn zus Bettie vertrok hij op 23 juli 1942 per trein. Hij wilde via België en Frankrijk, en vervolgens via Spanje, Engeland bereiken. Daar wilde hij zich aansluiten bij het Nederlandse leger. Bettie zou aanvankelijk met hem meegaan, maar bleef bij hun moeder, die niet in staat was de reis te maken.

Arrestatie aan de Frans-Belgische grens

Simon werd tijdens zijn treinreis in Frankrijk aangehouden. Volgens de familieoverlevering gebeurde dat op de dag na zijn verjaardag, 26 juli 1942, tijdens een controle in de trein bij de Frans-Belgische grens. In de familievertelling wordt verteld dat de trein stopte nadat een andere reiziger, die met valse papieren reisde, onwel was geworden. De Duitse controleurs zouden vervolgens de Joodse mannen in de trein hebben gecontroleerd. In een latere beschrijving wordt vermeld dat daarbij op besnijdenis werd gecontroleerd. De aanleiding en de precieze gang van zaken zijn niet onafhankelijk bevestigd. In verschillende versies wordt gesproken over een beroerte of een hartaanval bij de andere reiziger.

De arrestatie vond plaats in een periode waarin de Duitse bezettingsdiensten intensieve controles uitvoerden op treinreizigers die vanuit België naar Frankrijk reisden. De Frans-Belgische grenspost Feignies lag aan de spoorlijn Brussel–Parijs. Duitse douanebeambten en leden van het Devisenschutzkommando (DSK) controleerden daar treinen en hielden Joodse vluchtelingen aan. De arrestanten werden geregistreerd en overgedragen aan Duitse politie- en militaire instanties.

De historici Ahlrich Meyer en Insa Meinen beschrijven deze controles in hun artikel La Belgique, pays de transit: Juifs fugitifs en Europe occidentale au temps des déportations de 1942 (2008). Zij baseren zich onder meer op Duitse grensrapporten en dossiers van het Devisenschutzkommando. In het artikel worden verschillende aanhoudingen bij Feignies in juli 1942 beschreven. Op 25 juli werden achttien Joodse vluchtelingen aangehouden. Op 26 juli volgden vijf arrestaties. Drie van die reizigers bevonden zich in een compartiment voor Wehrmachtpersoneel en reisden onder een valse identiteit. Bij hen werd ook een reisschema aangetroffen met aanwijzingen voor Joodse vluchtelingen.

De datum en de beschreven werkwijze sluiten aan bij de familiegeschiedenis over Simons arrestatie. Het is daarom aannemelijk dat hij bij Feignies of in de directe omgeving van deze grenspost werd aangehouden. Het is echter niet aangetoond dat hij tot de groep van vijf personen behoorde die volgens het artikel op 26 juli werd gearresteerd. Meyer en Meinen noemen hem niet bij naam. Ook bevestigt hun onderzoek niet de familievertelling over de onwel geworden medereiziger of de controle op besnijdenis.

Gevangenschap en deportatie

Na zijn arrestatie werd Simon naar Lille overgebracht en daar gevangengezet. Mogelijk verbleef hij in de Duitse afdeling van de gevangenis van Loos, de Maison d’arrêt de Loos, die tijdens de bezetting onder Duits gezag stond. Deze gevangenis had een afzonderlijk Duits gedeelte, het Quartier allemand. Dat maakt Loos een mogelijke verblijfplaats, maar een persoonsregistratie of ander document waaruit blijkt dat Simon daar daadwerkelijk gevangen heeft gezeten, is nog niet gevonden.

Over de verdere route naar Auschwitz bestaat nog onzekerheid. Een latere beschrijving van Betties getuigenis vermeldt dat Simon vanuit de gevangenis in Lille naar Auschwitz werd gedeporteerd. Een andere versie vermeldt dat hij als zogenoemd strafgeval via Westerbork werd overgebracht. De beschikbare bronnen bevestigen vooralsnog niet welke route hij heeft afgelegd. Ook is niet vastgesteld of hij eerst via het Belgische doorgangskamp Mechelen is vervoerd.

Simon Weijl werd op 4 september 1942 in Auschwitz vermoord. Hij was 24 jaar oud.

Bronnen

  • Digitaal Joods Monument, persoonsvermelding Simon Weijl: https://www.joodsmonument.nl/nl/page/119353/simon-weijl. De pagina vermeldt zijn geboorte- en overlijdensgegevens, zijn ouders en zus, en bevat een groepsfoto waarop Simon wordt geïdentificeerd als de jongen links op de tweede rij, met een stropdas. De foto is afkomstig uit de collectie van het Joods Historisch Museum.
  • Robbie Dubbelman, Bettie Weijl, StoryMap, 22 oktober 2025. Gebaseerd op het interview met Bettie Weijl voor de USC Shoah Foundation Visual History Archive, interview van 21 november 1995, interviewer Paul de Klerk, interview 6176: https://storymaps.arcgis.com/stories/dd8fb25cda594dcfa6d50d253b1a205f. De StoryMap vermeldt Simons vertrek op 23 juli 1942, zijn arrestatie bij de Frans-Belgische grens en zijn gevangenschap in Lille.
  • Ahlrich Meyer en Insa Meinen, “La Belgique, pays de transit: Juifs fugitifs en Europe occidentale au temps des déportations de 1942”, Cahiers d'Histoire du Temps Présent, nr. 20 (2008), p. 145–194: https://www.journalbelgianhistory.be/en/system/files/article_pdf/005_Meyer_Meinen.pdf. Met name de beschrijving van de Duitse controles en arrestaties bij Feignies, p. 167–171.
  • Peter Kooij, De Zutphense kehille in het bijzonder (2024), p. 207. Beschrijft de vluchtpoging en de arrestatie van Simon aan de Frans-Belgische grens. De vermelding van een hartaanval en de controle op besnijdenis sluit aan bij de familieoverlevering.
  • Frank Falla Archive, “Loos (Les Lille) Prison”: https://www.frankfallaarchive.org/prisons/loos-les-lille-prison/. Achtergrondinformatie over de gevangenis van Loos en de Duitse afdeling tijdens de bezetting.
  • DutchJewry, In Memoriam, vermelding Simon Weijl: https://www.dutchjewry.org/inmemoriam/w.shtml.

Onderzoeksnotities

De precieze plaats en omstandigheden van Simons arrestatie zijn nog niet op persoonsniveau bevestigd. Feignies is op basis van de datum, de treinroute en de beschreven Duitse controlepraktijk een aannemelijke locatie. De vijf arrestaties van 26 juli die Meyer en Meinen beschrijven, kunnen mogelijk verband houden met Simons arrestatie, maar de namen van de betrokkenen zijn in het artikel niet vermeld.

De familievertelling over de onwel geworden reiziger en de controle op besnijdenis is niet teruggevonden in de geraadpleegde Belgische en Franse historische studie. De verschillende versies spreken elkaar bovendien tegen over de aard van het medische incident. Deze details zijn daarom als familieoverlevering opgenomen en niet als vastgestelde feiten.

Ook de gevangenis van Loos is een mogelijke, maar niet bewezen verblijfplaats. De archiefinventaris van de Archives départementales du Nord vermeldt dossiers over het Duitse gedeelte van de gevangenis onder de referenties 2025 W 1–11 en 2025 W 14–16. Een persoonsvermelding van Simon is daarin nog niet aangetroffen.

De route na Lille blijft onduidelijk. De vermelding van Westerbork is niet bevestigd door de StoryMap; de geraadpleegde Belgische studie biedt evenmin bewijs dat Simon via Mechelen is vervoerd. De datum van zijn overlijden in Auschwitz staat wel vast.

Vervolgonderzoek CegeSoma

Het belangrijkste concrete aanknopingspunt voor verder onderzoek is het archief van het Duitse Devisenschutzkommando (DSK), bewaard bij CegeSoma, onderdeel van het Belgische Rijksarchief. De studie van Meyer en Meinen verwijst voor de grensrapporten van Feignies naar dossier CEGES, AA 585/81. Dit dossier bevat naar hun verwijzing rapporten van de grenspost over de periode 25 juli tot en met 10 augustus 1942.

De volgende zoekopdracht is bedoeld voor een verzoek aan CegeSoma:

Ik zoek in het archief van het Devisenschutzkommando (AA 585), in het bijzonder dossier AA 585/81, naar de rapporten van de Duitse grenspost Feignies over de aanhoudingen van Joodse vluchtelingen op 25, 26 en 27 juli 1942.

Ik onderzoek de arrestatie van Simon Weijl, geboren op 25 juli 1918 in Zutphen (Nederland). Volgens familiegetuigenis werd hij op 26 juli 1942 bij Lille of Feignies aangehouden tijdens een treinreis vanuit België naar Frankrijk.

Ik verzoek om inzage in de betreffende arrestatierapporten, eventuele namenlijsten, verhoren en verwijzingen naar de verdere overbrenging van de arrestanten. In het bijzonder zoek ik naar een vermelding van Simon Weijl, maar ook naar gegevens waarmee de arrestanten van 26 juli 1942 kunnen worden geïdentificeerd.

Volgens de actuele informatie van CegeSoma worden de dossiers van de reeks AA 585 niet standaard in de leeszaal aangeboden. Een aanvraag moet vooraf per e-mail worden ingediend. Contact: cegesoma@arch.be. Na bevestiging kan een bezoek worden aangevraagd via agr_ar_2@arch.be.

Aanvullend onderzoek kan plaatsvinden bij de Archives départementales du Nord, met name in de dossiers over het Quartier allemand van de gevangenis van Loos, en bij Kazerne Dossin in Mechelen, waar transportlijsten en deportatiedocumentatie worden bewaard.

Maak de arrestatieparagraaf voorzichtiger


 

Foto's