Sara Krukziener - Vromen

Sara Vromen werd op 8 februari 1903 in Nijmegen geboren als dochter van Joseph Vromen en Elisabeth Glazer. Haar vader was koopman. De geboorteakte werd op 9 februari 1903 opgemaakt; de akte vermeldt Sara's geboorte op 8 februari. (Open Archives)

Op 10 juni 1924 werden in Zutphen huwelijksvoorwaarden opgemaakt voor Sara Vromen en Aron Cutzien, ook genaamd Krukziener. De naam Cutzien was de officiële familienaam; verschillende leden van de familie gebruikten de naam Krukziener. (Open Archives)

Sara en Aron kregen vier kinderen. Hun twee oudste dochters waren Elisabeth Nora, geboren op 12 april 1927, en Jane Henriëtte, geboren op 28 augustus 1933. In april 1931 kregen zij een tweeling, Meddy en John, die kort na hun geboorte overleed. (Genealogie Online)

Het gezin woonde in Zutphen aan de Kuiperstraat 43. Daar stonden Sara, Aron en hun twee dochters in april 1941 geregistreerd. Aron had een eigen pettenfabriek; de familie Cutzien/Krukziener was al generaties actief in de pettenfabricage. (Joods Monument)

De dochters

In maart 1942 werden Elisabeth en Jane vanuit Zutphen naar Nijmegen gebracht. Zij gingen wonen bij hun grootvader Joseph Vromen en diens tweede vrouw Esther Jacobson aan de Van Oldenbarneveltstraat 47. Mogelijk hoopten Sara en Aron dat hun dochters daar veiliger zouden zijn. Achteraf bleek dat niet het geval. (Oorlogsdodennijmegen)

In april 1943 moesten de Joodse inwoners van Gelderland en Overijssel zich melden voor deportatie naar Kamp Vught. Elisabeth en Jane kwamen daar terecht. Jane werd op 8 juni 1943 vanuit Vught via Westerbork naar Sobibor gedeporteerd en daar vermoord. Elisabeth werd later naar Auschwitz gedeporteerd en daar op 17 september 1943 vermoord. (Oorlogsdodennijmegen)

Sara en Aron waren op dat moment echter niet meer bij hun dochters.

De onderduik van Sara en Aron

Hier wordt het verhaal van Sara bijzonder interessant.

Volgens Zutphense onderduikverhalen – Dat doe je gewoon – 1940-1945 doken Aron en Sara Krukziener-Vromen onder bij de familie Beumer, aan de IJsselkade 12, hoek Marspoortstraat, boven het bankgebouw waar de heer Beumer werkte. Dit wordt vermeld op p. 94 van de publicatie. (Stolpersteine Zutphen)

Een andere recente publicatie over de familie vermeldt eveneens dat Aron en Sara aanvankelijk onderdoken in een pand op de hoek van de Marspoortstraat en IJsselkade. Volgens deze bron werden zij daar verraden en kwamen zij uiteindelijk in Westerbork terecht. Zij overleefden de oorlog, maar waren er volgens de bron voor het leven door getekend. (Contact Zutphen)

Daarmee kunnen we een eerdere veronderstelling corrigeren: Sara heeft de oorlog niet buiten de vervolging om overleefd. Zij zat daadwerkelijk ondergedoken en werd uiteindelijk toch opgepakt.

Een tweede onderduikplek: Harfsen

De meest uitgebreide beschrijving geeft een opmerkelijke reconstructie van het verdere verloop.

Na hun eerste onderduik bij de familie Beumer werden Sara en Aron volgens Zutphense onderduikverhalen opnieuw geconfronteerd met gevaar. Bij het bombardement op Zutphen in oktober 1944 zochten zij met anderen veiligheid in de bankkluis. Daarna moest opnieuw een onderduikadres worden gezocht. Dat werd gevonden in Harfsen.

Daar werden zij uiteindelijk ontdekt. Vervolgens werden Sara en Aron naar Westerbork afgevoerd, waar zij het einde van de oorlog meemaakten. (Stolpersteine Zutphen)

Dat is voor de biografie een belangrijk gegeven: Sara heeft dus vermoedelijk minstens twee onderduiklocaties gehad:

1. IJsselkade 12 / hoek Marspoortstraat, Zutphen
2. Harfsen

en daarna:

3. Kamp Westerbork

De bron maakt niet duidelijk op welke exacte datum zij in Harfsen terechtkwamen, wanneer zij daar werden gearresteerd of op welke datum zij in Westerbork arriveerden.

Heeft Sara in Westerbork gevangen gezeten?

Hier is een interessant onderscheid nodig.

Oorlogsbronnen koppelt aan Sara's persoonsrecord een bron Westerbork Digitaal, de database van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.

Dat bevestigt dat er een Westerbork-registratie over haar bestaat. De onderduikpublicatie gaat verder en zegt expliciet dat Sara en Aron na hun ontdekking naar Westerbork werden afgevoerd en daar het einde van de oorlog meemaakten. (Stolpersteine Zutphen)

Wat ik echter nog niet kan vaststellen, is:

• de exacte datum van aankomst in Westerbork;
• hun baraknummer;
• of Sara formeel als gevangene stond geregistreerd;
• of zij een Sperre had;
• of zij na de arrestatie nog naar een ander kamp is vervoerd.

Daarom zou ik haar niet beschrijven als iemand die meerdere concentratiekampen heeft overleefd. Voor deze Sara (1903) zie ik daarvoor geen bewijs. Het verhaal dat zij meerdere kampen overleefde lijkt eerder afkomstig te zijn van verwarring met andere personen.

Na de oorlog

Sara overleefde samen met haar echtgenoot Aron. Aron overleed op 6 november 1953 in Zutphen. (Joods Monument)

Sara hertrouwde op 6 juni 1955 in Amsterdam met Nathan Walg, geboren in 1888. Dat huwelijk wordt in verschillende genealogische bronnen vermeld. (Genealogie Online)

Sara overleed in Amsterdam op 14 april 1982, 79 jaar oud. De datum wordt door het Digitaal Joods Monument en verschillende genealogische registraties genoemd. Oorlogsbronnen geeft hier echter 4 april 1982. Dat is een duidelijke bronafwijking. Ik zou voor de biografie voorlopig 14 april 1982 aanhouden, omdat die datum door meerdere onafhankelijke genealogische registraties en het Digitaal Joods Monument wordt ondersteund. (Joods Monument)

Bronkritische conclusie

De harde reconstructie die we nu hebben is:

1903 — geboorte in Nijmegen
1924 — huwelijksvoorwaarden met Aron Cutzien/Krukziener
1927 — geboorte dochter Elisabeth
1931 — tweeling Meddy en John geboren en kort daarna overleden
1933 — geboorte dochter Jane
april 1941 — gezin woont aan Kuiperstraat 43 in Zutphen
maart 1942 — dochters naar grootvader in Nijmegen
1942–1944 — Sara en Aron duiken onder in Zutphen
oktober 1944 — onderduik bij IJsselkade/Marspoortstraat; na bombardement opnieuw op zoek naar onderduikplek
daarna — onderduik in Harfsen
daarna — ontdekt en naar Westerbork gebracht
1945 — Sara en Aron overleven de oorlog
1955 — Sara trouwt met Nathan Walg
1982 — overlijden in Amsterdam.

Wat nog openstaat: de precieze arrestatiedatum in Harfsen, de datum van aankomst in Westerbork, de omstandigheden van haar verblijf daar en de vraag of er een officiële Westerbork-kaart of andere Arolsen-documenten bestaat. Dat zijn de punten die ik als volgende stap zou uitzoeken.

Bronnen

• Gelders Archief / Open Archieven, geboorteakte Sara Vromen, Nijmegen, 8 februari 1903, akte 179.
  Geboorteakte Sara Vromen
• Regionaal Archief Zutphen / Open Archieven, notariële akte huwelijksvoorwaarden Aron Cutzien, ook genaamd Krukziener, en Sara Vromen, 10 juni 1924, akte 2931.
  Huwelijksvoorwaarden Aron Cutzien en Sara Vromen
• Digitaal Joods Monument, persoonsrecord Sara Vromen, met geboorte- en overlijdensgegevens, gezin, adres Kuiperstraat 43 en foto.
  Sara Vromen – Digitaal Joods Monument
• Oorlogsbronnen, persoonsrecord Sara Cutzien-Vromen. Hierin wordt onder meer de bron Westerbork Digitaal vermeld en worden Zutphen en Den Haag als oorlogswoningen genoemd.
  Sara Cutzien-Vromen – Oorlogsbronnen
• Bart Mendelson & Peter Kooij, Zutphense onderduikverhalen – Dat doe je gewoon – 1940-1945, p. 94. Hier wordt de onderduik van Aron en Sara bij familie Beumer aan IJsselkade 12 beschreven; dezelfde publicatie bevat ook de foto van Sara uit 1930. (Stolpersteine Zutphen)
• Oorlogsdoden Nijmegen 1940-1945, dossier Elisabeth Nora Cutzien, voor de verhuizing van de dochters naar hun grootvader in Nijmegen in maart 1942.
  Elisabeth Nora Cutzien – Oorlogsdoden Nijmegen
• Oorlogsdoden Nijmegen 1940-1945, dossier Jane Henriëtte Cutzien, voor haar deportatie vanuit Vught via Westerbork naar Sobibor.
  Jane Henriëtte Cutzien – Oorlogsdoden Nijmegen
• Genealogie Online, Stamboom Lehrer, voor aanvullende genealogische gegevens en het tweede huwelijk met Nathan Walg. De site vermeldt zelf dat de getoonde gegevens geen bronnen hebben; daarom gebruik ik deze bron uitsluitend als aanvullende genealogische aanwijzing.
  Sara Vromen – Genealogie Online
• Arolsen Archives, dossierverwijzing rond Aron Cutzien, waarin zijn overleving in onderduik samen met Sara wordt gekoppeld aan Westerbork Portretten. Dit is een interessant vervolgspoor voor verder archiefonderzoek.
  Arolsen Archives – Aron Cutzien